۩ Crisis ۩

گزارش حسن خواجویی: نشست هجدهم عصر كتاب، به بررسي اسطوره هاي ايراني با نگاه «احمدرضا سالم» اختصاص يافت، كه طي آن، اين كارشناس ارشد ادبيات فارسي، ديدگاه هاي خود را درباره ي اسطوره هاي ايران باستان ارائه كرد.

وي، شنبه 22 آبان ماه در ساختمان امور فرهنگي اداره ي فرهنگ و ارشاد اسلامي نيشابور و در نشستي كه به همت اداره ي مزبور، انجمن سينماي جوانان ايران دفتر نيشابور و كلبه كتاب كليدر برگزار شد، در تعريف اسطوره گفت: اسطوره داستاني افسانه اي است، بي پرده و بي شاخ و برگ.

آقاي سالم با اذعان به اين كه بسياري از اسطوره ها در دوران بعد از عصر تولد خود به علت تغيير كاركرد و شرايط جديد از بين رفته اند یادآور شد با اين وجود شاهنامه ي فردوسي در دوران پس از اسلام، و آثاري چون اوستا و بندهشن (بُنْدَهِشْن نام کتابی ‌است به پهلوی که تدوین نهایی آن در سده ي سوم هجری قمری روي داده‌است. نام این کتاب در فارسی به صورت بندهش هم آمده‌است. نویسنده يا تدوین‌کننده ي نهایی آن «فَرنْبَغ» نام داشت.) منابع اصلي دسترسي ما به فرهنگ و ادبيات اسطوره هاست.

وي ريشه تاريخي واژه ي «اسطوره» را لغت History (تاريخ در زبان انگليسي) تلقي كرد و ضمن تاكيد بر پيوستگي اسطوره با تاريخ آن را داستاني آميخته با دروغ معرفي كرد اگرچه عقيده داشت كه سراسر دروغ پنداشتن اسطوره ها بي انصافي است، اما باورش اين بود كه ما در نقد و بررسي اسطوره ها به دنبال راستي آزمايي آنها نيستيم چرا كه خود اسطوره ها بيانگر جامعه و زمانه خود هستند چرا كه هر ملتي خواسته هاي آرماني خويش را در قامت اسطوره به تصور در مي آورده است.

وي تاكيد كرد اسطوره به علت اينكه مي تواند گره گشاي نقاط تاريك تاريخ باشد مورد علاقه مورخان، مردم شناسان و باستان شناسان بوده و هست و از جمله می توان تاريخ زندگي زرتشت را كه مورخان بين 500 تا 6000 پ.م. دانسته اند به عنوان يكي از موارد رمزگشايي اسطوره ها تلقي كرد.

احمدرضا سالم همچنين اسطوره را سرگذشت و داستاني از خواسته هاي انسانهايي برشمرد كه به خواستشان نرسيده اند و اظهار داشت: قهرمانان افسانه اي به دنبال حل مشكلات گريبانگير بشر در روزگار خود بوده اند و رفع نيازهاي انسان و رهايي او از تنگناي فقر و فاقه، دغدغه اسطوره پردازان قوم هاي گذشته بوده است.

اين كارشناس ادبيات فارسي در عين حال زمينه هاي مشترك و شباهت هاي اسطوره ها در فرهنگ هاي متفاوت را دليلي بر وجود خاستگاه مشترك برخي فرهنگ ها نيز دانست.

وي به مهاجرت تاريخي آريايي ها، از منطقه اي در جنوب سيبري و نزديكي درياچه ي آرال در روسيه ي امروزي به ايران و هند و اروپا اشاره نمود كه زمينه ي نشر و گسترش موضوعات مشترك فرهنگي را بين ملت هاي يادشده به وجود آورده است. مهاجرتی که احتمالا یک مهاجرت تدریجی بوده و در دوره‌های مختلفی صورت گرفته‌است.

سخنران اين نشست اولين اسطوره سازي هاي بشر را به رويدادهاي طبيعت و كشف پديده هاي طبيعي مرتبط دانست و داستان كشف آتش، داستان آفرينش و داستان پديد آمدن نخستين انسان، گياه، كوه و... را نخستين اسطوره هاي خلق شده دانست.

به عقيده ي وي، گاه نياز به پرستش موجب شكل گيري اسطوره هاي ايزدان گرديده است. ويو، تشتر، آناهيتا، ورثرغنه، هوم، جمشيد، هوشنگ، فريدون، گرشاسپ، تهمورث، زروان و مهر در رديف مهم ترين ايزدان و قهرمانان اسطوره اي گذشته ي ايران هستند.

آقاي سالم اضافه كرد: ايزد ويو (wave) كه هم ريشه ي واژه اي به همين شكل در زبان انگليسي و به معناي موج و ارتعاش مي باشد، از ايزداني بوده كه اهريمن و اورمزد، هر دو برايش قرباني مي كنند. وي واژه ي «قربان» را از ريشه ي كرپان دانست و افزود بعدها زردشت پيامبر ايران باستان، رسم قرباني خونين را ممنوع و گناه اعلام كرد.

وي اضافه كرد تشتر، كه تلفظ امروزي آن تير است و نام چهارمين ماه  سال نامه ي خورشيدي مي باشد، نيز از خدايان باستان بوده و بعد از آن ها آناهيتا، كه خوشبختانه هنوز در نامگذاري ايراني استفاده مي شود، ايزد آب ها بوده كه بر اهميت آب نزد ايرانيان تاكيد مي كند. آناهيتا شير را در وجود زنان براي كودكان آماده و پاك مي سازد و وي را بايد به نوعي منشأ حيات دانست.

به نظر وي، ورثرغنه، كه بهرام اسم امروزي آن است، نماينده ي نيروي غيرقابل مقاومت و خدايي جنگ جو بوده است. با رسيدن به عصر شكل گيري ايزداني كه تجسم عيني و مادي دارند، به آتور يا آتش مي رسيم كه وظيفه ي اصلي اش روشني بخشي و پاك كردن بوده است.

سخنران اين نشست همچنين گفت: در مراسم مذهبي به خصوصي، با «هوم» كه نوعي نوشيدني غير سكرآور بوده، از حاضران پذيرايي مي شده است. هوم در عين حال كه يك نوشيدني بود در رديف ايزدان نيز به شمار مي آمد.

به عقيده آقاي سالم مهم ترين شخصيت ايزدي روزگار باستان، جمشيد است كه با شخصيت جمشيد در  شاهنامه ي فردوسي، تفاوت هايي دارد. جمشيد، در هند باستان نيز با نام «يمه» مورد احترام بوده است. وي با انتخاب «مرگ» نخستين كس است كه مرگ را برمي گزيند. هم چنين ايجاد باغي زيرزميني به نام «ورجمكرد» براي نگه داشت نوع انسان و حيوان و گياه در مقابل عصر يخبنداني كه اورمزد به او آگاهي داده بود، از ديگر كارهايي است كه به دست وي انجام يافته است. اين موضوع بي شباهت به ماجراي كشتي نوح نيست.

وي افزود: شخصيت اسطوره اي بعدي «هوشنگ» است كه در پيكار و ستيز با ديوان بوده و مراد از ديوها نيز بوميان فلات ايران هستند كه از سوي قوم مهاجم و مهاجر آريايي، به نام ديو خوانده و معرفي مي شده اند. البته وي بنيانگذار سنت شهرنشيني و يكجا نشيني در ايران نيز بوده است و به همين جهت گفته شده كه نسل ايرانيان از هوشنگ و همسرش مي باشند.

به گفته ي اين كارشناس و پژوهشگر همشهري، «تهمورث» ديگر شخصيت افسانه اي ايران باستان است كه با نام «زيناوند» شناخته مي شده و كار او نيز نابود كردن ديوان بوده است.

وي در ادامه خاطر نشان كرد: فريدون، كه برپايي جشن مهرگان در 16 مهرماه به بهانه ي شكست ضحاك و بر تخت نشستن وي مي باشد، نيز از ديگر قهرمانان بوده كه از افتخاراتش بايد به بند كشيدن ضحاك را يادآور شد.

گرشاسپ، پهلوان بزرگ ایرانی ديگري است. وي گرچه همانند فريدون ايزد به شمار نمي آيد، اما در مورد او داستان ها و افسانه هاي بسياري گفته شده است. كشتن اژدهايي بزرگ و مرغ غول پيكري به نام «كم» نيز به وي نسبت داده شده است. او در عين حال از مهم ترين قهرمانان دوران باستان به شمار مي آيد. به گونه اي كه مي توان گرشاسپ را در برابر رستم، كه قهرمان ادبيات حماسي ايران است، قهرمان ادبيات اسطوره اي دانست.

آقاي سالم در ادامه گفت: «زروان» خداي زمان است كه ايرانيان باستان عقيده دارند هستي از زمانِ بي آغاز شروع مي شود و به بي كرانگي هستي نيز اعتقاد دارند. برخي پژوهشگران براي زروان منشاء بابلي در نظر گرفته اند. دوگانگي هاي فلسفي همانند خير و شر و روشنايي و تاريكي را زروان در فرهنگ اوستايي و ايراني وارد نموده است. البته زروانيسم، مذهب نخبگان و انديشمندان جامعه بوده نه مردم عادي. (زُروان به معنی زمان و زمان بی‌کران نام خدایی است که به باور عده اي در ايران باستان به نام زروانیان، هرمزد و اهریمن از او زاده شدند. زروان در اوستا از ایزدان کم اهمیت است ولی ظاهراً در اواخر دوران ساسانی جایگاهی بسیار بلندپایه یافته بود.)

وي ادامه داد: مهر نيز از خدايان مستقل پيش از زردشت بوده و به نادرستي با خورشيد اشتباه گرفته مي شود. اطلاعات ما از مهر در ايران بسيار اندك است، زيرا آثار مربوط به آن به دست موبدان از بين رفته و آگاهي ما از اين آيين از معابد رم و آلمان و يوگسلاوي است كه البته بيانگر پيش رفت دين مهرپرستي تا دور دست هاست. (میترا یا میثره از ایزدان باستانی آریایی یا هندوایرانی پیش از روزگار زرتشت است. واژه ي مهر به معنی عهد و پیمان و محبت است. ميترا، پس از ظهور زرتشت یکی از ایزدان یا فرشتگان آیین مزدیسنا گردید.)

احمدرضاسالم گفت: امشاسپندان شش ايزدي هستند كه در كنار اهورا به عنوان مظهر خداي نيكي در آيين زرتشت ياد مي شود. (امشاسپندان مهین ایزدانی هستند که بازشناساننده ی وجود اهورامزدا هستند. این واژه به معنی جاودانان پاک یا مقدسان بی‌مرگ یا نامیرایان فزونی‌بخش است که از دو جزء امشه به معنی جاودانی و بی‌ مرگ و سپنته به معنی پاک و مقدس و فزونی‌بخش تشکیل شده‌است.)

سخنران اين جلسه گفت: اهريمن نيز دو نيرو در اختيار دارد كه «خشم» و «ضحاك» نام دارند و ايرانيان نيز در عهد باستان خشم را خدايي زشت مي شمردند و از آن فاصله مي گرفتند و تنبلي را نيز محصول نيروي ديو «بوشاسپ» مي دانستند كه هنوز تأثيراتي از آن باقي مانده كه مردم در اصطلاح محلي معتقدند «بختك» يا «سياهي» به جانشان مي افتد و مانع تلاش و كوشش آن ها مي شود.

وي در پايان سخنانش افزود: در انتهاي جهان بنا بر روايت ايرانيان، از قله ي البرز پلي ترسيم مي شود كه آدميان از روي آن مي گذرند و بدين ترتيب دوزخيان و بهشتي ها از يك ديگر جدا مي شوند. وي ظهور «سوشيانت» را به عنوان يكي از منجي هاي ايراني و داوري روان مردگان و چند حادثه ي ديگر را به عنوان پايان اسطوره ي آفرينش بيان نمود.

مجيد نصرآبادي نيز در گفتاري با اذعان به اين كه بنا به عقيده ي كارل گوستاو يونگ، اسطوره ها از بين رفتني نيستند، از اسطوره ي بشقاب پرنده در ميان مردم خسته از جنگ جهاني دوم به منزله ي تمايل مردم براي رسيدن به نجات بخشاني از فراسوي زمين اشاره كرد و در ادامه از مهرداد بهار به عنوان اسطوره شناس صاحب نام ايراني و پورداوود و معين به عنوان دو اسطوره شناس ديگر هم ميهن تجليل نمود.
 
منبع:  كلبه كتاب كليدر

لینک های مرتبط:    نشست های عصر کتاب/  دومین نشست عصر کتاب: قیصر امین پور/ نشست سوم: جهان هولوگرافیک/ نشست شاملو/ سفر به یونان/ برنامه های پاییزه/ تا سایه سار سیمرغ/ شکسته بسته ترین جمله جهان/بازانديشي عطار و واكاوي مقدمه هاي او/ "خدا و آخرت تنها هدف بعث انبیا" اثر مهدی بازرگان/ تاريخ 40 ساله ي نيشابور در عصر كتاب/ هنر مدرن/ نوربرت لينتن/ علي رامين/ سينماي جوان نيشابور در عصر كتاب /