هادي بكائيان/  بدون شك ملي شدن نفت يكي از مهم‌ترين حوادث تاريخ معاصر ايران است. حادثه‌اي كه تأثيرات عميقي بر اوضاع جامعه‌‌ي ايران و ملت‌هايي كه سرنوشتي همانند ملت ايران داشتند، گذاشت و موجب خيزش‌هاي ملي عليه به يغما رفتن منبع ملي‌شان توسط استعمارگران گرديد. در خصوص روند حوادث منجر به ملي شدن نفت و همچنين ارزش و جايگاه ملي شدن نفت تاكنون مباحث متنوعي مطرح گرديده است. اما آن چه كمتر بدان توجه شده، درك اين اهميت با توجه به چگونگي و درك عمق غارت منابع نفتي ايران در قبل از ملي شده نفت و پس از كودتاي 28 مرداد 1332 است. در اين مجال سعي بر آن است كه از طريق روشن نمودن اين امر به اهميت ملي شدن نفت واقف شويم. لذا بدون هيچ گونه تحليل و تفسيري در خصوص اهميت ملي شدن نفت، درك و تفسير اين مهم را به خوانندگان عزيز وامي‌گذاريم.

          وضعيت نفت قبل از ملي شدن
 الف- قرارداد دارسي ب- قرارداد 1933/1312


   امتياز اكتشاف، حمل و نقل و فروش نفت ايران در سراسر كشور به  استثناي پنج ايالت شمالي در سال 1280 شمسي برابر با سال 1901 ميلادي به فردي انگليسي به نام ‹ويليام‌ ناكس دارسي› داده شد. اين امتياز نامه پس از امضاء به وسيله‌ي اتابك امين‌السلطان و ميرزانصرالله خان مشيرالدوله و نظام‌الدين غفاري توسط مظفر‌الدين شاه صحّه گذاشته شد. كمپاني دارسي در جريان امضاء قرارداد مبالغ قابل توجهي را به عنوان  رشوه به امضاء كنندگان اهدا كرد. مدت اين امتياز 60 سال بود و برخي از مفاد قرارداد به اين صورت بود: حق انحصاري لوله‌كشي تا خليج‌فارس به شركت دارسي، واگذاري ايالات باير با رضايت دولت جهت ايجاد بنا يا استخراج، معافيت مالياتي تمام اراضي مشمول اين امتياز و همچنين معافيت تمام اسباب و آلات           جدي نگهداري و بسط امتياز تأمين شركت يا شركت‌هايي براي بهره‌‌وري توسط دارسي، پرداخت 20 هزار ليره به صورت سهام به ايران به انضمام 16درصد از سود خالص در حالي كه اين ماده يعني پرداخت 16درصد، هيچ‌گاه عملي نگرديد. ايران هيچ نظارتي بر عمليات شركت نبايد داشته باشد و اعضاي علمي نبايد ايراني باشند. امنيت منطقه امتياز به عهده‌ي دولت ايران بود.
    در سال 1903/ 1282 اكتشاف شركت نتيجه داد و اولين شركت بهره برداري با سرمايه000/60 ليره تأمين شد. در سال 1904/1283 با تشويق فرمانده‌ي نيروي دريايي انگلستان كميته بررسي منابع نفت ايران طي تماسي با دارسي، خواهان واگذاري امتياز نفت ايران شد و به دنبال آن سنديكاي امتيازات كه شركت جديدي بود تشكيل گرديد.
     در 28 مه 1908/ه خرداد 1287 اولين چاه نفتي ايران در مسجد سليمان در عمق 360 متري به نفت رسيد و شركت نفت انگليس و ايران جانشين سنديكاي امتيازات گرديد و در لندن به ثبت رسيد. گسترش عمليات شركت كه منجر به غصب برخي اراضي عشاير و قبايل بختياري جنوب ايران مي‌گرديد، سبب برخي نارضايتي‌ها و مخالفت‌ها از سوي اينان گرديد. در نتيجه شركت قراردادهايي را با آنان و شيخ خزعل منعقد كرد و امنيت منافع خود در اين مناطق را تضمين كرد. در دوران مشروطه به مسأله امتياز نفت به دليل عدم درك ارزش و اهميت نفت در آن دوره توجه چنداني نشد. اولين محصول نفت خام ايران در 1912/1291 به ميزان 43000 تُن صادر و سپس سال بعد اين ميزان به 81000 تُن رسيد. با تأسيس پالايشگاه آبادان ميزان صادرات به 274000 تُن رسيد كه بخش وسيعي از آن به مصرف نيروي دريايي انگلستان مي‌رسيد.عکس از ابراهیم حصاری
     اهميت فزاينده نفت موجب شد لندن تقاضاي سهم بيشتري از شركت نفت انگليس و ايران كند. لذا در 1914/1293 قرار دادي بين انگليس و شركت نفت انگليس و ايران به امضاء رسيد، كه به موجب آن 56 درصد سهام شركت خريداري شد و دو نماينده با حق وتو نسبت به تصميم‌گيري‌هاي شركت در هيئت مديره جديد منصوب شدند. اين امر سبب شد انگليس نفت بسيار ارزاني را به جيب خود سرازير كند. در آغاز جنگ جهاني اول ماهانه 25000 تُن نفت خام و تصفيه شده از آبادان صادر مي‌شد، كه در پيروزي دول متفق نقش مهمي ايفا نمود. ظرفيت استخراج نفت بين سال‌هاي 1915 تا 1920/ به 1385000 تُن رسيد و ظرفيت پالايشگاه آبادان به يك ميليون تُن افزايش يافت. علي‌رغم تمامي اين بهره‌برداري‌ها انگليسي‌ها پس از پايان جنگ به دليل قطع دو ماه نفت در نتيجه خراب‌كاري آلمان‌ها 614000 ليره خسارت طلب كردند، در حالي كه كل درآمد ايران از زمان تأسيس شركت تا 1915/1294 1325000 ليره بود. از سوي ديگر شركت قصد داشت اضافه  پرداختي را بابت زمين‌هايي كه از مالكين خريداري كرده بود،  از حق‌الامتياز نفت ايران كم نمايد. اين عوامل به اضافه موضوع تخفيف قيمت به نيروي دريايي انگليس سبب بروز اختلافاتي گرديد كه نهايتاً در سال 1919/1298 رفع گرديد و عمليات شركت تا سال 1913/1312 بر اساس قبل ادامه يافت.
   در زمان حكومت پهلوي و به سال 1311 دولت ايران به دليل كاهش حق سهم ايران طي نامه‌اي به شركت نفت اطلاع داد كه دولت ايران امتياز دارسي را لغو كرده است. اين اقدام ايران سبب شكايت شركت نفت گرديد و در نتيجه جامعه ملل واسطه حل اختلاف بين ايران و شركت نفت گرديد. متعاقب اقدام ايران جامعه در 18 دسامبر 1933/1312 با انتخاب «دكتر نبش» وزير امور خارجه چكسلواكي به عنوان مأمور مذاكره با نمايندگان ايران و شركت نفت انگليس امتياز نامه‌ي جديدي بين طرفين به امضاء رسيد كه به جزء تغييرات اندك در برخي مفاد تقريباً همان قرارداد قبلي بود كه اين امتياز به قرارداد 1933/ 1312 مشهور گرديد.
   در قرارداد جديد ايران مالكيت سهام 20 هزار ليره‌اي خود در شركت استخراج اوليه وهمچنين حق دخالت و اظهار نظر در تعيين حجم سود سهام و يا تعيين مقدار توزيع را نيز از دست داد. دولت ايران ديگر حق مشاركت در منافع حاصل از فروش نفت غير ايراني را نداشت و از طرفي نمي‌توانست اين امتياز را لغو كند. از همه مهم‌تر اين كه تمامي امكانات و تأسيسات شركت كه در قرارداد قبلي پس از پايان قرارداد به ايران تعلق مي‌گرفت، در اين قرارداد اين امكانات همچنان در اختيار شركت بود. ضمناً اين قرارداد به مدت 60 سال ديگر از 1933/ 1312 به بعد تمديد گرديد.
نويسنده‌اي خارجي در خصوص اين قرارداد نوشته است:
    «گر چه دارسي با امضاي نخستين امتياز نامه دست به قمار بزرگي زد، ولي شركت نفت انگليس و ايران با امضاي قرارداد 1933 يكي از مطمئن ترين و سودمندترين معاملات بازرگاني عصر حاضر را انجام داد.»   
  اين قرارداد به اندازه‌اي ننگين بود كه بعداً تقي‌زاده وزير دارايي حكومت رضاخان در جواب پرسش دلايل انعقاد چنين قراردادي گفته بود: ما آلت فعل بوديم.
  غارت منابع نفتي ايران به قيمت نازل هم چنان ادامه يافت تا اين كه در 1326 اولين زمزمه‌هاي استيفاي حقوق ملت ايران به گوش رسيد. در دوران دو دولت حكيمي و هژير گرچه مذاكراتي با شركت نفت در چهار چوب قرارداد 1933 محدود به افزايش درآمد ايران صورت گرفت، اما چندان نتايجي نداشت تا اين‌كه در زمان ساعد مذاكراتي بين «گس» نماينده‌ي انگليس و «گلشائيان» وزير دارايي كابينه‌ ساعد براي تنظيم ميزان درآمد ايران صورت گرفت و نتيجه‌ي آن امضاي قراردادي در 26 تير 1328 بود كه به عنوان ضميمه‌ي قرارداد اصلي 1933 بود و با قيد دو فوريت تقديم مجلس شوراي ملي گرديد. در حالي كه مجلس شوراي ملي آخرين روزهاي دوره پانزدهم خود را مي‌گذراند، تعدادي از نمايندگان وابسته به جبهه ملي به رهبري مصدق، چون مكي، بقايي، حائري زاده با قرارداد الحاقي و مضار آن مخالفت كردند. مهم‌ترين موضوعي كه در اين قرارداد علي‌رغم منافعي كه براي ايران در پي داشت، تمديد 33 ساله قرارداد 1933 بود.
    در مجلس شانزدهم زماني كه لايحه‌ي الحاقي به كميسيون مخصوص جهت رسيدگي ارجاع شد؛ اين كميسيون كه مركب از 18 نفر بود، علي‌رغم تعداد كم افراد مخالف اين قرارداد كه پنج نفر از اعضاي جبهه ملي بودند، با سخنان خود در مجلس عليه اين قرارداد الحاقي، بيش از پيش مردم را به مضار آن و هم چنين قرارداد 1933 آگاه نمودند. در جلسه‌ي بيست و دوم كميسيون نفت در چهار آذر 1329 به رهبري دكتر مصدق بود كه «تز ملي شدن صنعت نفت» توسط وي ارائه گرديد. در نتيجه لايحه قرارداد الحاقي با توجه به جّو به وجود آمده در مجلس توسط دولت وقت پس گرفته شد.
   اقدامات و تلاش‌هاي بعدي نمايندگان طرفدار ملي شدن نفت و همگامي جناح مذهبي مجلس به رهبري آيت‌الله كاشاني منجر به ملي شدن نفت در 29 اسفند 1329 گرديد. برخي از مفاد قانون 9 ماده‌اي مصوب 7 ارديبهشت مجلس شوراي ملي و 9 ارديبهشت مجلس سنا در خصوص ملي شدن نفت بدين قرار بود كه:
1- خلع يد كامل از شركت سابق نفت انگليس و ايران.
2- كليه‌ي درآمد نفت و محصولات نفتي از تاريخ 29 اسفند 1329 حق ايران است.
3- متخصصين ايراني به تدريج بايد جايگزين متخصصين خارجي گردند.
اين اقدام ملي توانست نفت ايران را پس از نيم قرن از چنگال استعمار انگليس خارج كند و در اختيار ملت قرار دهد.
گر چه استعمار جهاني و در رأس آن انگليس تمام سعي خود را در شكست نهضت ملي شدن نفت ايران انجام داد و عاقبت پس از 29 ماه از ملي شدن با انجام كودتاي ننگين 28 مرداد 1332 به هدف خود رسيدند، اما مردم ايران در اين مدت كم ارزش قطع دست چپاولگران را از نفت ايران درك نمودند.  

 

      وضعيت نفت پس از كودتاي 28 مرداد 1332
      واگذاري نفت ايران به كنسرسيوم خارجي


  پس از كودتاي 28 مرداد نفت ايران به مدت 25 سال به اضافه‌ي حق تمديد سه دوره‌ي پنج ساله‌ي اضافي به كنسرسيوم، مركب از هشت شركت خارجي از چهار كشور انگليس، آمريكا، هلند و فرانسه واگذار گرديد. شركت نفت انگليس و ايران به بريتانيا تغيير نام داد و 40 درصد سهام كنسرسيوم نفت ايران را به دست آورد.
   پنج شركت نفتي آمريكا هر كدام 8 درصد سهام را به دست آوردند. شركت انگليسي، هلندي شل 14درصد و شركت فرانسوي 6درصد سهام را صاحب گرديدند. برخي از مفاد اين قرارداد كه بر خلاف مصالح ملت ايران بود بدين قرار بود: بر اساس قرارداد كنسرسيوم در طول مدت قرارداد، حقوق و اختيارات شركت‌هاي عامل قابل فسخ يا تغيير نخواهد بود.
   تمامي موجودي‌هاي انبار و مصالح و كليه ماشين‌ها و دستگاههاي حفاري به استثناي اقلام مربوط به پخش داخلي بايد به شركت‌هاي عامل تحويل داده شود.
   هر زميني در ناحيه‌ي قرارداد به طور رايگان در اختيار شركت‌هاي عامل قرار مي‌گيرد و نيز اعطاي معافيت‌هاي گمرگي مالياتي به كنسرسيوم.
   شركت نفت انگليس به جهت دوران ملي شدن نفت 25 ميليون ليره غرامت از ايران دريافت مي‌كند، در حالي كه 214 ميليون ليره نيز بابت 60 درصد سهام خود از هفت شركت نفتي درخواست مي‌كند. نكته‌ي قابل توجه سهم 40 درصد آمريكا در كنسرسيوم است كه خود به خوبي نشانگر حمايت‌هاي ضمني ابتدايي دولت ايالات متحده از ملي شدن نفت و اقدامات بعدي در سقوط دولت مصدق طي كودتاي 28 مرداد است.
   استخراج نفت ايران به شدت افزايش يافت. غارت اين منبع ملي به حدي بود كه در يك مقايسه سطحي ميزان آن مشخص مي‌گردد. در حالي كه در طول 38 سال استخراج نفت ايران 3/2 ميليارد بشكه استحصال شده بود، كنسرسيوم فقط در حدود يك سال و چند ماه اين مقدار را استخراج نمود. با افزايش تقاضاي جهاني نفت و درك ارزش روزافزون آن و اقدام برخي ملت‌ها همچون الجزاير، ليبي و عراق در ملي كردن نفت خود. كنسرسيوم از ترس گسترش پيشگيرانه قرارداد جديدي براي تمديد قرارداد قبلي و به منظور راضي نگه داشتن افكار عمومي در سال 1973/1352 با ايران منعقد مي‌كند و استيلاي خود بر اين ثروت ملي را گسترده‌تر و محكم‌تر مي‌نمايد.
  با توجه به عمق گسترده غارت منابع نفتي ايران در قبل از ملي شدن نفت ايران و پس از كودتاي 28 مرداد 1332 توسط غارتگران بيگانه كه از همين حربه براي استيلاي سياسي، اقتصادي و فرهنگي خود بر ايران استفاده مي‌نمودند، مي‌توان به اهميت بي‌نظير ملي شدن نفت ايران كه در نتيجه اقدامات و جان فشاني‌‌ها ملت و نمايندگان آنان صورت گرفت پي برد.

پی نوشت:

بنا دارم تا در سال جدید  مدیریت وبلاگ را به همان سمت و سوی "یونان" ببرم و همان خبط پیشین را تکرار کنم. پیشتر این نکته را به دوستان تذکر دادم تا بابت سوگیری این وجیزه دل چرکین نگردند.

از همراهیتان در این مدتی که با من بودید، کمال تشکر را دارم و البته از دوستانی که برایشان کامنت نمی گزارم، عذر خواهم اما بدانند که آثارشان را مرور می کنم ولی به دلیل مشغله و فرصت کم یارای کامنت گزاریم نیست.

همواره نویسا و پاینده باشید

برخی از مقالات و آثارم را در قسمت پیوندهای روزانه جهت دانلود به صورت پی دی اف قرار داده ام و تنها خواهان رعایت امانت داری خوانندگان هستم.

شاد و سرافراز باشید